KORNEA NAKLİ VE GÖZ BANKASI

Kornea nakli ve göz bankası her geçen gün biraz daha sık duyduğumuz sözcükler ancak bu sözcüklerin ifade ettiklerini yeterince doğru biliyor muyuz? Bu sözcüklerin anlamlarının doğru bilinmesi toplumda organ ve doku bağışı bilincinin oluşması açısından önemli olmasının yanı sıra organ - doku hırsızlığı ve ticareti gibi var olan yanlış önyargıları da silmeye yardımcı olacaktır.

Kornea ve kornea nakli nedir?

Kornea dokusu gözün ön bölümünde yer alan ve bir saat camı kadar saydam olan kubbe şeklinde bir yapıdır (yaklaşık 15 mm çapında, 0.6 mm kalınlığında) ve saydamlığı nedeni ile de karşıdan baktığımızda korneayı fark etmemiz güçtür. Bu nedenle arkasında yer alan göze rengini veren iris tabakasını görürüz. Bu dokunun son derece önemli görevleri vardır. Öncelikle ışığın göz küresi içine geçişini sağlar ve ışığı kırarak odaklanmasına yardımcı olur. Ayrıca gözün içindeki yapıları koruyan kılıfın da bir bölümüdür.

Gözkapakları açık olduğunda kornea dış ortamla temas halindedir. Bu nedenle de dış ortamdan gelebilecek her türlü tehlikeden kolaylıkla zarar görebilir. Zarar gördüğünde ise kendisini tekrar eski saydamlığında yenileyememektedir ve korneada lekeler (kesiflik) oluşur. Kornea üzerindeki ve özellikle merkezindeki en ufak bir leke bile görmeyi olumsuz yönde etkiler. Lekenin yoğunluğu arttıkça ışığın göze girmesi zorlaşacağından gözün diğer bölümleri sağlam bile olsa kişinin görme seviyesi düşük olacaktır. Kornea nakli korneası üzerinde kesiflik nedeni az gören bu gözlere uygulanmaktadır.

Korneadaki lekeler çok değişik nedenlerden oluşabilir:
- Kornea enfeksiyonlarının sebep oldukları kornea kesiflikleri yurdumuzdaki kornea naklinin en önde gelen nedenidir.
- Korneada delici veya kesici yaralanmalar
- Kimyasal maddelerle olan kornea yanıkları
- Katarakt ameliyatlarından sonra korneanın şişmesi
- Korneada şekil bozukluğu yapan (keratokonus) veya saydamlığının kaybolmasına neden olan bazı hastalıklar (distrofiler) var ki bunlar her iki gözü de etkilemektedir.
- Bazı kornea kesiflikleri de doğumsal olarak vardır.

Burada da görüldüğü gibi kornea nakli beşikten mezara diyebileceğimiz geniş bir kitleyi etkilemektedir. Kornea problemleri nedeni ile ortaya çıkan körlükler yurdumuzda önde gelen körlük nedenlerindendir.

Kornea nakli teknik olarak birçok göz ameliyatından daha zor değildir. Bozulmuş olan kornea dokusu çıkartılarak yerine vefat etmiş bir kişiden alınan sağlıklı kornea dokusu yerleştirilir. Dünyada ilk defa 1907 de uygulanmıştır. 1940 lardan sonra da kornea saklama tekniklerinin ve cerrahi girişim yöntemlerinin gelişmesi ile yaygınlaşmıştır. Türkiye de ise 1930 lar da ilk defa yapılmış ancak 1979 da gerekli yasal düzenlemelerin yapılması ile de 1980 ler den sonra yaygın olarak uygulanmaya başlanmıştır.

Göz bankası nedir?

Göz bankası bir laboratuvardır. Vericinin bulunması, verici olma kriterleri açısından araştırılması, dokunun vericiden alınması, dokunun incelenmesi ve gerekli testlerin yapılması, dokunun naklin gerçekleştirileceği süreye kadar saklanması, nakli yapacak cerraha ulaştırılması ve bütün bu işlemlerin her aşamasında kayıtlarının tutulması bir göz bankasının görevlerdir. Kornea dokusu ile alıcı kişiye ve gözüne çeşitli infeksiyonların (hepatit, AIDS gibi) bulaştırılması riski olduğundan göz bankalarının titiz çalışması gereklidir.

Kornea dokusu nasıl alınır?

Kornea, göz bankalarının teknisyenleri tarafından çeşitli nedenlerle ölen ancak korneası sağlıklı olan kişilerden alınır. Ölümden sonraki ilk 12- 15 saat içinde kornea alınabilir. Daha gecikildiğinde ise doku bozulmaya başlar. Göz küresi değil de sadece göz küresinin önündeki saydam kornea dokusu alındığından kornea alımı, ölen kişide görünen bir değişikliğine yol açmaz. Alınan dokunun büyüklüğü başparmağının tırnağı kadardır.

Yurdumuzda göz bankası ve kornea alınması ne durumda?

Ülkemizde Ankara, İstanbul, Antalya ve İzmir\'de faaliyet gösteren 10 civarında göz bankası vardır. Göz bankalarının kurulması için sağlık bakanlığının onayı gereklidir ve göz bankalarının bilgisi dışında kornea dokusunun alınması yasaktır. 1979 da çıkarılan organ ve doku alınmasını düzenleyen yasa ile kornea alınması işleminin gerçekleşmesi aksine beyan yoksa kişinin sağlığında bağışladığı varsayılarak yakınlarının onayına başvurulmadan yapılmaktadır. Sadece kornea dokusu alınması için sağlanmış bu yasal ayrıcalık yeni TCK ile de korunmuştur.

Sağlık bakanlığının istatistiklerine göre son yıllarda sene de 3000 e yakın kornea nakli yapılmaktadır. Kornea nakli için bekleyen gerçek hasta sayısı bilinmemekle beraber kornea nakli sayısı oldukça düşüktür ve hala nakil için aylarca sıra bekleyen hastalar vardır. Tüm yasal düzenlemelere karşı kornea alınmasında bir sıkıntı vardır ve hala \'gizli\' yapılan yasal bir işlemdir. Göz bankalarının faaliyetleri zaman zaman basın tarafından \'göz hırsızlığı\' olarak nitelendirilmektedir. Şimdiye kornea alınması ile ilgilenenler hiçbir şekilde yasal işleme maruz kalmamışlardır ancak bu tür suçlamalar göz bankası çalışanlarında ürkekliğe neden olmaktadır.

Ne yapılmalı?

Kornea alınmasının yasalarla teşvik edilmesinin tek başına bir çözüm olamayacağı bir gerçektir. Bunun yanı sıra toplumun organ ve doku bağışı konusunda bilinçlendirilmesi zorunludur. Toplum bilincinin oluşması için kamunun, basının ve sivil toplum kuruluşlarının sağlık kuruluşları ile sıkı bir iş birliği içinde olması gereklidir. Bu eğitim işi sürekli olmalıdır. Zaman zaman yapılan çalışmalar bağış işlemini hızlandırmakta ancak uyarı ortadan kalkınca tekrar eski çizgisine dönmektedir.

Türk Lionları ve kornea nakli

1993 te başlayan ve açılışı 1996 da gerçekleşen İstanbul Tıp Fakültesi Lions Göz Bankası Türkiye de açılan ilk iki göz bankasından biridir. (diğeri Sağlık Bakanlığı Ankara Eğitim Hastanesindedir) Her iki göz bankası Amerika daki International Federation of Tissue and Eye Banks tarafından akredite edilmişlerdir ve bu statüde çalışan Türkiyede başka göz babkası yoktur. İstanbul \'daki bankanın açılışında tüm maddi katkı Lionslar tarafından yapılmıştır. 10 yıla yakın bir süredir faaliyet gösteren bu banka tarafından dağıtılan 1000 civarındaki kornea ile Türkiye\'nin çeşitli şehirlerinde kornea nakil gerçekleştirilmiştir. Ayrıca Tüekiye de kurulan diğer göz bankalarının teknisyen ve personel eğitimi (yaklaşık 30 eleman) bu bankada yapılmıştır. Bu banka diğer bankalar için bir model oluşturmuştur.

Lionların maddi desteği ile oluşan bu eserin Türk göz doktorlarına ve insanına çok değerli katkıları olmuştur. Ancak Türkiye\'nin en önde gelen güçlü bu sivil toplum örgütünün toplumdaki organ ve doku bağışı konusundaki eksikliğin giderilmesinde oynayacağı daha etkili roller de vardır. Birçok ülkede bunu gerçekleştirdikleri bilinmektedir. Kişinin sağlığında organlarını ve dokularını bağışladıklarını yakınlarına vasiyet etmelerini sağlamak hedeflenmelidir ve bu konuda kendileri de örnek olmalıdırlar.

Prof. Dr. Nilüfer Sansoy

Aşağıdaki Resimlerin açıklaması

Kontakt lens kullanımına bağlı korne enfeksiyon sonrası
Kornea merkezinin saydamlığını yitirmesi ve Kornea nakli sonrası görünüm